نوشته ها در دسته بندی: روانشناسی کودک و نوجوان

کمرویی چیست؟ یک هیجان است؟ یک صفت ژنتیکی است؟ رفتاری اجتماعی یا امری آموختنی است؟

کمرویی و خجالت در کودکان مهم و قابل توجه است، چرا که بچه­های خجالتی ترکیبی از احساس ترس، تنش، نگرانی و خجالت را با هم تحمل می­کنند. اگر این فشار زیاد، کاهش نیابد و از بین نرود پیامدهای نامناسبی خواهد داشت. این گونه کودکان به خاطر خجالتشان نمی­توانند.

برای بعضی از والدین درک این نکته که چرا وقتی کودک تنهاست یا وقتی که فقط با خودشان است مدام حرف می‌زند ولی در حضور دیگران سکوت اختیار می‌کند، کمی دشوار است.

سعی کنید سکوت کودکان را به خجالتی بودن او نسبت ندهید، حتی اگر کودک واقعاً خجالتی است. اگر به کودک بگویید که : تو خجالتی هستی، برای او بهانه‌ی قانع‌کننده‌ای برای حرف نزدن فراهم کرده‌اید.

در میان کودکان 6 تا 7 ماهه و گاه بزرگتر، معمولاً دوره‌ای وجود دارد که از غریبه‌ها می‌ترسند یا بهتر بگوییم با دیدن غریبه‌ها نگران می‌شوند.

کودکان در حدود چهار سالگی اصلاً غریبه نمی‌شناسند و با همه رفتار دوستانه دارند.

در سن هفت سالگی ممکن است کودک بار دیگر از حرف زدن با ناآشناها خودداری کند. شما نمی‌توانید کودک را مجبور به حرف زدن کنید و بهتر است چنین هم نکنید.

علل کم‌رویی و خجالت در کودک چیست؟

· احساس گناه

· احساس ضعف

· غم و انده شدید

· فقر و تنگدستی

· نقس جسمانی

· تکبر و غرور

· احساس حقارت شدید

· عقب‌ماندگی درسی

· پذیرفته نشدن در خانه و مدرسه

· احساس ترس و ناامنی

· نابسامانی‌های خانوادگی مثل طلاق یا بی‌اعتنایی والدین یا زد  و خورد

· بی‌پاسخ گذاشتن پرسش‌های کنجکاوانه‌ی کودک

· انتقال کودک به مدرسه و مکان جدید

· تبعیض‌ها و انتقادهای مستمر و بی‌موردد والدین و مربیان

· محیط استرس‌زا و پر وحشت و فشار

 · محرومیت از محبت پدر و مادر (یا نبودن یکی از آنها)

• اعتیاد والدین و نداشتن ظاهر مناسب والدین

· ناکامی‌های پی‌در‌پی

· بیماری‌های طولانی کودک

پیشنهاداتی برای کاهش و درمان خجالت و کمرویی

کودک باید از سال اول تولد در جمع‌های آشنا حضور پیدا کند و آزادی ابراز وجود، صحبت کردن و اظهار نظر داشته باشد.

با استفاده از نکات مثبت و مهارت‌های کودک، می‌توان او را از انزوا و کم‌رویی به سوی مقبولیت اجتماعی و مطرح شدن سوق داد.

شرایط را برای موفقیت‌های کودک در زمینه‌های مختلف فراهم و به شدت تشویقش کنید.

 ه کودک یاد بدهید که ارتباط چشمی برقرار کند و شمرده حرفش را بزند و با او تمرین کنید.

یکی از راههای مهم مقابله با کم‌رویی در کودک این است که او را در فعالیت‌های فوق برنامه مثل سرود و … شرکت دهیم.

کارهایی را که از پس آن‌ها بر می‌آید، به کودک واگذار کنیم و در تشویق وافر او بکوشیم و اهمال و اشتباه او را نادیده بگیریم.

از سرزنش و نام‌گذاری روی کودک به علت کم‌رویی‌اش به شدت بپرهیزیم.

او را در کسب مهارت‌های زیر همراهی و تشویق کنیم: ورزش، سرود، آواز، نقاشی، طراحی، قصه‌گویی، لطیف‌گویی و …

 تنبیه و تهدید، کودک کم‌رو را کم‌روتر می‌کند، پس بی‌فایده است.

مادر و پدری که اجازه ندهند کودک نزد دیگران برود تا او را در آغوش بگیرند و ببوسند و با او صحبت کنند، باید منتظر خجالت، کم‌رویی و گوشه‌گیری کودک خود باشند.

کمال‌طلبی والدینی که می‌خواهند کودکشان بهترین باشد به منزله‌ی کاشتن تخم خجالت و کم‌رویی در شخصیت کودک است.

در جایگاه یک شنونده و بیننده‌ی خوب باشید و به کودکتان بها بدهید.

منابع

حسینی‌نیک، هومن و همکاران (مترجمان)، چگونه با کودکم رفتار کنم، انتشارات مروارید.

خاکیه، پرویز (مؤلف) روان‌شناسی کودک، انتشارات لک‌لک.

مقدمه

در صورتی که کودکی بطور مکرر حداقل 2 بار در هفته و به مدت حداقل 3 ماه پیاپی بدون استفاده از داروهای ادرارآور و یا بدون داشتن بیماریهای زمینه‌ای مانند دیابت و صرع و بیماریهای سیستم اعصاب بستر خود را خیس کند، و سن کودک بالای 5 سال باشد، می‌توان او را به عنوان کودک دچار شب ادراری مورد بررسی قرار داد. بطور کلی شب ادراری در 10 تا 15 درصد کودکان حدود 6 ساله موجود است اما هر چه سـن بالاتـر می‌رود تعدادی از کودکان خودبخود بهبودی پیدا می‌کنند.

بطوری که در سن 10 سالگی حدود 5 درصد از کودکان و در 15 سالگی تنها 1 درصد کودکان شب ادراری دارند. باید توجه داشت که شب ادراری در پسرها 2 تا 3 برابر دخترهاست. شب ادراری کودکان مشکلی است که برای کودکان و خانواده آنها از زمانهای دور موجود بوده است. شرح خیس کردن کودکان در نوشته‌های 1550 سال قبل از میلاد هم دیده می‌شود.

روند تکامل عصبی و حس کردن ادرار

در سن شیرخوارگی ادرار کردن طفل کاملا رفلکسی و بی‌اختیار است. در این سن ، پر شدن مثانه باعث تحریک گیرنده‌هایی در جدار مثانه می‌شود و هر چه مثانه پرتر باشد این تحریکات بیشتر می‌شود تا اینکه رفلکسی از طریق این گیرنده‌ها و نخاع ایجاد شود و منجر به انقباض مثانه و تخلیه آن گردد. با بزرگتر شدن کودک و تکامل مراکز عصبی ، به نظر می‌رسد که در سن 1 تا 2 سالگی کودک می‌تواند پر شدن مثانه خود را درک کند و تدریجا این توانایی را بدست می‌آورد که مدت کمی تخلیه مثانه را به تعویق بیاندازد در سالهای دوم تا سوم عمر ، با تکامل مراکز عصبی ، مغز کنترل بیشتری روی اعمـال مثانه پیدا می‌کند.

در نتیجه طفل قادر می‌شود که مدت بیشتری ادرار را در مثانه نگاه دارد. معمولاً تا سه سالگی اکثر اطفال به خوبی قادرند ادرارشان را در روز کنترل کنند اما توانایی کنترل ادرار در شب ، اکثرا دیرتر حاصل می‌شود. در سن 4 تا 5 سالگی مراکز عصبی مغز قادرند انقباضات مثانه را در خواب هم کنترل کنند به علاوه تا این سن ظرفیت مثانه کودک هم زیاد شده و می‌تواند حجم بیشتری ادرار را نگاهداری کند. البته این روند تکامل در جوامع گوناگون سرعت یکسانی ندارد. در یک جامعه هم در طبقات مختلف می‌تواند متفاوت باشد و حتی در دخترها معمولاً این کنترل زودتر از پسر بچه‌ها بوجود می‌آید.

علل شب ادراری

در بیش از 80 درصد از موارد ، کودک مبتلا به شب ادراری هیچ بیماری و یا عیب و نقص عضوی و بدنی ندارد و در کمتر از 20 درصد موارد ممکن است بیماری‌هایی مانند: دیابـت ، عفونت ادراری ، بیماریهای مادرزادی کلیه ، نوعی کم‌خونی و عیوب نخاع و بیماریهای سیستم اعصاب ، علت شب ادراری باشد. خیس کردن در هنگام خواب اتفاق می‌افتد و کودک شما هیچگونه دخالتی در آن ندارد لذا تنبیه و تحقیر طفل در نزد خودتان یا دیگران و یا مسخره کردن وی ، نه تنها هیچگونه تأثیری در بهبودی آن ندارد بلکه با ایجاد فشار روحی وضع کودک را به مراتب بدتر می‌کند.

ثابت شده است عوامل ارثی و سوابق والدین نیز در بروز شب ادراری موثر است. اما باید توجه داشت همانطور که زمان راه افتادن و حرف زدن بچه‌ها با همدیگر متفاوت است، روند بالارفتن ظرفیت مثانه و زمان قدرت کنترل مثانه نیز در کودکان ممکن است باهم متفاوت باشد. مسائل روحی و عاطفی از مهمترین علل شب ادراری هستند. این مورد بخصوص در نزد کودکانی دیده می‌شود که قبلا کنترل ادرار داشته‌اند اما اکنون دچار شب ادراری شده‌اند. از جمله عوامل روحی که می‌تواند سبب شب ادراری گردد می‌توان از موارد زیر نام برد:

• تولد یک نوزاد در خانواده که موجب می‌شود توجه پدر و مادر به نوزاد معطوف گردد و به کودک بزرگتر کمتر مورد توجه قرار گیرد.
• جدایی پدر و مادر
• اختلافات و کشمکش‌های درون خانواده
• جابجایی خانواده
• مسافرت یا فوت یکی از والدین
• تحقیر و تنبیه بیش از حد بزرگترها نسبت به کودک
• ایجــاد ترس و هیجــان و اضطــراب شدید در کودک با شنیدن و یا دیدن مناظر ، فیلم‌ها و یا بازی‌های ترسناک کامپیوتری.

از دیگر عوامل بسیار مهم در شب ادراری که به تازگی و در سالهای اخیر بسیار اهمیت پیدا کرده است، آلرژی و حساسیت کودک به غذاها و بخصوص شیر گاو است. لذا باید دقیقا توجه داشت که در چه شبهایی و با مصرف چه مواد و یا غذاهایی این شب ادراری تشدید می‌شود تا از مصرف آنها پرهیز گردد. قبلا تصور می‌شد که کودکان مبتلا به شب ادراری خواب عمیق‌تری دارند و یا شب ادراری ناشی از اختلال در خواب و بیدار شدن کودک است. اما به تازگی نشان داده شده است که بین خواب کودکان مبتلا به شب ادراری و سایر کودکان تفاوتی وجود ندارد و خیس کردن در هر مرحله از خواب (چه در مرحله خواب عمیق و چه در مراحل خواب سطحی) ممکن است اتفاق بیافتد.

درمان

• از بین بردن تمامی فاکتورها و مسائل عاطفی و روحی که منجر به اضطراب و مشکلات عصبی در کودک می‌شود.
• استفاده از تشکچه‌های زنگ‌دار که در صورت تماس با اولین قطره ادرار زنگ آن به صدا درمی‌آید و موجب بیداری کودک می‌شود. استفاده از این دستگاه باعث می‌شود که ظرف چند هفته یک رفلکس شرطی در کودک ایجاد شود بطوری که حتی پرشدن مثانه نیز می‌تواند بتدریج باعث بیدار شدن کودک گردد.
• در روز باید مایعات زیادی استفاده گردد و به کودک آموزش داد تا حتی‌الامکان در طول روز ادرارکردن را به تاخیر اندازد تا حجم مثانه بیشتر شده و در طول شب دیرتر پر گردد، بدیهی است ار غروب آفتاب به بعد لازم است مصرف مایعات و غذاها و میوه‌های آبدار به حداقل برسد و کودک حتما قبل از خوابیدن ادرار کند.
• تشویق طفل هم در انجام این تمرینات و رعایت دقیق درمان‌های دارویی و غیردارویی بسیار مؤثر است. حتی می‌توان کودک را به ازای هر چند شب که خیس نمی‌کند تشویق نمود و در صورت عدم خیس کردن برای مدت طولانی برای وی جایزه‌ای نیز خرید.
• درمانهای دارویی که از جمله آنها ایمی‌پیرامین است. ایمی‌پیرامین دارویی است که در درمان تعدادی از ناراحتیهای روحی و افسردگی بکار می‌رود لذا ممکن است شما از مصرف آن اکراه داشته باشید. اما باید توجه داشته باشید تأثیر این دارو جدا از خاصیت ضد افسردگی آن است و از طریق تأثیر بر اعصاب مثانه عمل می‌کند. لذا می‌توانید بدون دغدغه آنرا مصرف نمایید چرا که این دارو عوارضی برای کودک شما ندارد.
• در 25 تا 40  درصد کودکان به دنبال مصرف این دارو بهبودی حاصل می‌شود اما از آنجائی که پس از قطع دارو ممکن است شب ادراری مجددا عود نماید، لازم است این دارو حداقل برای سه ماه مصرف شود و قطع آن نیز تدریجی باشد. از داروهای دیگر می‌توان از قرص اکسی‌بوتینین نام برد که در موارد خاصی می‌تواند مفید باشد.
• درمان‌های روانپزشکی بیشتر در مورد کودکانی بکار می‌رود که از مسائل روحی و روانی زیادی رنج می‌برند.

1- دروغگویی طبیعی: تا دو سه سالگی، اگر کودک دروغ بگوید، به علت درک نکردن و نداشتن مهارت در حرف زدن و متوجه نشدن صحبت‌هاست. در این سن اصلاً کودک نمی‌داند که دروغ چیست.

2- دروغگویی تخیلی: کودک در سن 4 تا 5 سالگی در دنیای تخیلات خود زندگی می‌کند.  در این سنین دروغ‌گویی بچه‌ها بیش‌تر جنبه‌ی خلاقانه دارد و کودک به شرح زندگی و تصورات خلاقانه و خام و غیردقیق کودکانه می‌پردازد.

3- دروغگویی دفاعی: کودک برای رهایی از مجازات یا دفاع از خود و فرار از تنبیه و راحت شدن از شرایط سخت و رنج‌آور، دروغ می‌گوید.

4- دروغگویی برای تشویق و پاداش: بیشتر در کودکانی دیده می‌شود که کمبود محبت دارند یا احساس حقارت و کوچکی می‌کنند.

 5- دروغگویی روحی: هنگامی که کودکی بخواهد به کسی آزار برساند از این مدل دروغ‌ استفاده می‌کند. در کودکان ناآرام، بی‌قرار، عصبی و آتش‌افروز دیده می‌شود.

علل دروغگویی در کودکان 3 تا 11 ساله:

• اجازه‌ی بیان حقایق به آن‌ها داده نشود.
• سخت‌گیری والدین و داشتن توقعات بیش از حد از کودک و وظیفه‌ی بیش از طاقت را بر عهده‌ی او گذاشتن.
• حسادت کودک نسبت به دیگری
• ترس از مجازات شدن توسط دیگران
• نداشتن مشوق و داشتن پدر و مادر گرفتار و مورد توجه آن‌ها نبودن، باعث می‌شود که کودک برای خودنمایی دروغ بگوید.
• عمل نکردن اولیا و نزدیکان به قول و وعده و وعیدشان

راههای کاهش دروغگویی در کودکان

• ابتدا صادقانه به خودتان رجوع کنید. آیا شما خود باعث دروغگویی کودک هستید یا خیر؟
  • همیشه خودتان راستگو و درست‌کردار باشید.
  • تحت هر شرایطی بدون هیچ نگرانی، فقط راست بگویید تا از نتایج و ثمرات آن برخوردار شوید.
  • اگر می‌خواهید راستی و درستی را در کودکان پرورش دهید، باید آمادگی شنیدن حقایق تلخ و شیرین را از زبان آن‌ها داشته باشید.
  • هر گاه میان اعمال شما و پند و اندرزهایی که به کودک می‌دهید اختلافی نباشد، آن‌گاه راست‌گویی را به کودک خود آموخته‌اید.
  • در صورت شنیدن دروغ از کودک، او را وادار به اعتراف نکنید و به او نگویید: بگو دروغ گفته‌ای. بهتر است خیلی عادی و طبیعی با مسأله روبه‌رو شوید.
  • هرگز و تحت هیچ عنوانی کودک را تحقیر نکنید. او را دست کم نگیرید، وگرنه شاهد دروغ‌های شاخ‌دار از او خواهید بود.
  • ملامت، مخالفت و مچ‌گیری علاوه بر این که در همه تولید قهر می‌کند، باعث دروغ‌گویی دیگران، به خصوص کودکان نیز می‌شود.
  • کودک را با کودکان دیگر یا برادر و خواهرش یا کودکی خودتان مقایسه نکنید. با این کار فقط حس حسادت او را تحریک کرده‌اید.
  • ارزش راستی را با استفاده از داستان‌های مثبت به کودک نشان دهید.
  • برای متوقف کردن دروغ‌گویی در کودک باید طوری شرایط فراهم شود که او پس از گفتن دروغ پاداش دریافت نکند.
  • برای راست‌گویی کودک حتماً جایزه‌های دلخواهش را به او بدهید.

اختلال ویژه یادگیری یکی از مشکلاتی است که بسیاری از خانواده‌ها با آن درگیر شده‌ و همین موضوع آرامش خانواده‌ها را به هم می‌ریزد. ایجاد مشکلات عاطفی از یک سو و مشکلات یادگیری و فشارهای روحی و روانی وارده به کودک از طرف دیگر، از جمله عواملی هستند که باید کنترل شوند. آشنایی والدین با اختلال یادگیری و نحوه برخورد با این کودکان، چگونگی و درمان این اختلال، خانواده‌ها را آماده پذیرش و پیگیری درمان فرزندشان‌ می‌کند. در شرایط فعلی که موضوع کرونا یادگیری کودکان و روند آموزش آنان را مختل کرده ، زندگی خانواده را شدیداً تحت تأثیر قرار داده است.

تشخیص به موقع اختلال یادگیری در کودکان موجب می‌شود که درمان آن به موقع آغاز شود؛ در غیر این صورت زمان طلایی درمان از بین می‌رود و در نتیجه دوره درمان دشوارتر و طولانی‌تر خواهد بود. مهمترین نکته در برخورد با کودکان دچار اختلال یادگیری در نظر گرفتن این مسأله است که بین توانایی و عملکرد این کودکان تفاوت فاحشی وجود دارد. اگر کودک در حوزه خواندن، نوشتن و ریاضیات مشکل دارد و نسبت به سن، پایه تحصیلی و سطح خود نتواند پیشرفت کند، دچار اختلال ویژه یادگیری است.

وقتی کودک با احساس نقص در خواندن متون درسی، نوشتن و درک مسائل ریاضی از نظر خانواده، معلم و همکلاسی‌ها روبرو می‌شود، رفته‌رفته احساس ناتوانی کرده و اعتماد به نفس او افت می‌کند؛ سرخورده شده و دچار اضطراب می‌شود. این دانش‌آموزان مشکلاتی در حافظه، دقت، پردازش‌های دیداری و شنیداری، مهارت‌های ادراکی و حرکتی از خود نشان می‌دهند و یا گاهی در سخن گفتن و استفاده درست از فعل‌ها دچار ضعف  می‌شوند. در صورت بروز و مشاهده مشکل یادگیری در کودکان، والدین و معلمان باید در اولین مرحله کودکان را به مراکز اختلال یادگیری ارجاع دهند.

والدین هم می‌توانند در راستای مراکز اختلال یادگیری فعالیت‌هایی را برای کودک خود انجام دهند. مثلاً در زمان گفتن دیکته، کلمات را با صدای آهسته و یا معمولی بیان کنند، صدای آخر کلمات را غلیظ بیان نکنند، موقع گفتن دیکته کلمه کلمه بیان نکنند.

کودکانی که نقطه، سرکش یا دندان را کم و یا زیاد می‌گذارند؛ به جزئیات کلمه توجه نمی‌کنند. لذا باید تمریناتی به کودک داده شود که او را به دقت در جزئیات هدایت کند. مثل نوشتن متن بدون نقطه، پیدا کردن کلمات تشدیددار در جمله، نوشتن و یا پیدا کردن کلماتی که سه نقطه دارند.

کودکانی که صدای آخر کلمات را حذف و یا جابه‌جا می‌نویسند؛ مثلاً « است » را « اسب » می‌نویسند و یا « بشقاب » را « بشگاب ». این دسته از کودکان در معرض صداهای بلند محیطی قرار دارند یا به شنیده‌ها دقت نمی‌کنند؛ برای درمان این طیف از کودکان باید از خودمان شروع کنیم. ابتدا باید صدای محیط را به میزانی پایین بیاوریم که کودک برای شنیدن آن به زحمت بیافتد. مانند: کم کردن صدای تلویزیون، به جای تلفظ کردن کلمات به طور غلیظ و محکم کلمات را معمولی بیان کنیم. در هنگام گفتن دیکته به جای کلمه کلمه گفتن آن را به صورت جمله بیان کنند.

تمرینات و بازی‌های دیگری که والدین می‌توانند جهت درمان کودک خود انجام دهند:

1. بازی با توپ و سبد.
2. بازی با گِل رُس.
3. توپ و راکت.
4. دارت.
5. پانتومیم.
6. جمله‌سازی.
7. بازی من چی میگم: والدین در فاصله چند متری از کودک خود قرار بگیرند و جملاتی را آهسته بیان کنند و کودکان جملات را تکرار کند.
8. بازی من چه چیزی جابه‌جا کردم: کودک به محیط اطراف یه دقت نگاه کند و سپس از اتاق بیرون رود. والدین وسیله‌ای را جابه‌جا کنند. کودک پس از بازگشت آن تغییر را بیان کند.
9. بازی چه چیزی دیدی: تصویری به کودک نشان دهند، سپس تصویر را بپوشانند و سؤال‌هایی در مورد تصویر بپرسند. مثلاً چند خرگوش در صفحه بود و یا روی درخت سمت چپ چند گنجشک نشسته بود و …
10. بازی من می‌گویم تو پیدا کن: از کودک خود بخواهند تصور کند که در آشپزخانه است. وسیله‌ای در آشپزخانه را پیدا کند که با «حرف ب» شروع می‌شود و یا وسیله‌ای را پیدا کند که با «حرف ق» شروع می‌شود و به همین ترتیب تا آخر.
11. بازی وارونه بگو: برای کودک خود کلماتی را بیان کنند تا کودک بدون نگاه کردن به کلمه برعکس آن را بگوید. مثلاً برعکس « باد » چه می‌شود: « داب » و یا برعکس کلمه « شاد » چه می‌شود « داش ».
12. بازی کلمه ساختن با حروف در هم ریخته: مثلاً «ی ، م ، ز» که می‌شود «میز»؛ یا «ق ، د ، ن ، ا ، ن» که می‌شود «قندان».

تیک که بعضی به آن انقباض عادتی نیز می‌گویند عبارت است از حرکات ناگهانی، سریع، غیرارادی، متناوب و تکراری که شبیه انقباض و تکان یک عضله است. تیک ممکن است در یک یا چند دسته از عضلات مخطط بدن یا حتی در یک عضو ظاهر شود. این حرکات ظاهراً به منظور خاصی صورت نمی‌گیرد ولی بی‌علت و بدون انگیزه هم نیست و در کودکان و نوجوانان شاد، راضی، ایمن و متعادل از نظر روانی، عاطفی و هیجانی کمتر دیده می‌شود. بین شدت تیک و شدت کششهای عاطفی و هیجانی همواره رابطه‌ی نزدیکی وجود دارد. در واقع تیک نمایانگر نوعی تخلیه‌ی روانی و نشانه‌ی ناراحتیهای عصبی است و به همین جهت آن را یکی از علائم نوروتیک به شمار می‌آورند. تیک‌ها معمولاً در خواب از بین می‌روند و در فعالیت‌های روزانه کاهش می‌یابند.

تیک بیشتر در صورت، گردن و سر ظاهر می‌شود و کمتر ممکن است عضله‌ای فاقد تیک باشد. این حالت در کودکان شایعتر از بالغین است. میزان هوش در ایجاد تیک دخالتی ندارد و هوشبهر مبتلایان بین 95 تا 105 گزارش شده است. نسبت ابتلا پسر به دختر را 3 به 2 و در بعضی مطالعات یکسان گزارش داده‌اند.

شروع تیک در ابتدا موقتی است و در صورتی که ادامه یابد و به طور صحیح درمان نشود ممکن است دائمی و مزمن شود. تیک را یکی از تظاهرات آشکار نوروز وسواس اجباری در کودکان می‌دانند.

تیک‌های گذرا معمولاً همه روزه ظاهر و بیش از یکسال دوام ندارند ولی در نوع تیک مزمن چه به صورت حرکتی و یا به صورت صوتی ممکن است بیش از یکسال طول بکشد و باعث اختلال در کارکردهای اجتماعی بشود.

تیک را بعضی ارثی می‌دانند و می‌گویند در بعضی خانواده‌ها زیاد دیده می‌شود. چون در این خانواده‌ها غالباً میزان درگیریها، بیماری‌های عصبی و هیجانات زیاد است لذا بهتر است تیک را یک پدیده خانوادگی بدانیم نه ارثی و به علاوه در نوع ارثی انتقال اختلال بیوشیمیائی مطرح می‌شود. تیک ممکن است یگانه علامت ابتلا دستگاه عصبی مرکزی مخصوصاً دستگاه اکستراپیرامیدال باشد.

تیک‌ها را بر حسب ناحیه‌ای از بدن که در آنجا ظاهر می‌شود تقسسیم‌بندی و نامگذاری می‌کنند. این روش جنبه‌ی تشخیصی ندارد و به صورت ذیل تقسیم‌ می‌شود:

• تیک‌های پلک چشم، چین دادن ابروها، زبان، سر و گردن که گاهی با انقباض صورت و بالا انداختن شانه همراه است و در این صورت باعث خستگی عضلانی و شدت تیک می‌شود.
• تیک‌های تنفسی باعث صداهای مختلف حنجره، عطسه کردن، سکسکه، تنگی نفس، سرفه‌های پی در پی و صاف کردن گلو می‌گردد.
• تیک‌های گوارشی باعث انقباض معدی، تهوع، استفراغ، اسهال، آروغ و یبوست متناوب می‌باشد.
• تیک‌های اعضای محیطی به صورت حرکات مختلف در دستها و پاها، شانه یا پرش عضلات تظاهر می‌کند.

درمان تیک

درمان تیک مسأله‌ی مشکلی است. در درمان تیک نباید به نوع تیک اهمیت داد بلکه باید کودک را درمان کرد. وادار کردن کودک به اینکه جلو آیینه بایستد و خود را در موقع تیک تماشا کند یا روش‌هایی مانند ماساژ، معالجه با برق و نظایر آن اثری ندارد. همه این روش‌ها حاکی از آن است که بیشتر به تیک توجه می‌شود نه به بیمار.

والدین باید بدانند که تیک عادت نیست زیرا عادت را می‌توان کنترل کرد در حالی که تیک غیرارادی و بدون کنترل صورت می‌گیرد.

آرام و مساعد کردن اوضاع خانواده کودک مبتلا به تیک، رفع مشکلات درسی و تطبیق با مدرسه بخصوص اگر تیک در سنین دبستان و به علت مسائل درسی ظاهر شده باشد روش‌های مؤثری است که در درمان تیک نقش بزرگی ایفا می‌کند. به علاوه باید بیمار و اطرافیان بیمار را نسبت به قابل درمان بودن تیک مطوئن ساخت.ضمناً باید به بیمار توصیه کرد که به کار روزانه خود ادامه دهد و به اندازه‌ی کافی استراحت کند.

نکته‌ی مهم دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد مسأله‌ی عود تیک است که بیمار آن را به صورت یک علامت نوروتیک انتخاب می‌کند. در این حالت ممکن است مدتی پس از بهبود به علت اشکالات روانی و مشکلات دیگر تیک برگشت نماید.

برای درمان این بیماری روان‌درمانی به صورت رفتار درمانی مخصوصاً به صورت شرطی کردن منفی که باعث خستگی عصبی عضلانی می‌شود ممکن است مؤثر باشد. مصرف داروهای آرام‌بخش و رفع هیجانات بیمار توأم با روان‌درمانی غالباً نتیجه خوبی می‌دهد.

سندرم ژیل دولاتورت

این تیک اغلب در پسرهای 7 تا 8 ساله که سابقه بیماری روانی و رفتارهای سایکوپاتیک دارند دیده می‌شود. اولین علائم بیماری بین 2 تا 10 سالگی و تقریباً همیشه قبل از 18 سالگی است که اکثراً بصورت اختلال در یادگیری، دقت و توجه قبل از بروز علائم تیک بروز می‌کند.

این سندرم تقریباً همیشه با حرکات چهره و تیک‌های حرکتی و صداهای مختلف گلو آغاز می‌شود و با حرکات غیرارادی و پرش کلمات به طور انفجاری که از لحاظ معنی نامفهوم است و حتی با برخی الفاظ زشت و مستهجن همراه است.  تکرار خود به خود و مقاومت‌ناپذیر کلمات و گفته‌های دیگران در حضور بیمار علامت دیگری است که در این بیماران شایع است. بیماری در پسران چهار برابر بیشتر از دختران دیده می‌شود

در این سندرم حرکات غیر عادی، بدون منظور و هدف، تکراری و ناگهانی است و به همین منظور آنرا یک نوع تیک به حساب می‌آورند.

علت بیماری را باید یک اختلال نوروآناتومی و بیوشیمی مغزی دانست.

وجود بیماری در دوقلوهای یکسان 0/053 و در دوقلوهای غیر یکسان 0/8 نشان‌دهنده‌ی یک عامل وراثتی است که بعضی‌ها یک ژن غالب اتوزمی را دخیل می‌دانند.

منبع: روان‌شناسی کودکان و نوجوانان استثنائی

مؤلف: دکتر بهروز میلانی فر

مشخصه اصلی اختلالاتی که زیر این عنوان طبقه بندی شده‌اند، نوعی ناهنجاری در حرکات کلی قسمتی از بدن است که تیک نامیده می‌شود. تیک به عنوان نوعی حرکت سریع و غیر ارادی گروهی از عضلات تشکیل دهنده اسکلت بدن تعریف می‌شود. در مورد حرکت غیر ارادی عضلات حاکم بر تولید صداها یا کلمات ، نفس ایجاد صداها یا ادای کلمات به صورتی غیر ارادی تیک محسوب می‌شود. تیکها باید به عنوان علائم اصلی اختلالات حرکات بدنی باید از دیگر حرکات غیر عادی تشخیص داده شوند.

تیکها

حرکات کریفورم یا رقص آسا (choreiform movements) ، به حرکات بدنی تصادفی غیر منظم و نامکرری دلالت می‌کند که شبیه رقص هستند. حرکات دیستونیک (Dystonic Movements) ، حرکات کندتر و همراه با پیچ و خمی هستند که حالات انقباض عضلانی طولانی بین آنها فاصله باشد. حرکات اتتوئید ، حرکاتی کند ، نا مرتب و یا پیچ و تاب هستند که بیشتر در انگشتان دستها و پاها بروز می‌کنند. حرکات میوکلونیک (Myoclonic Movements) ، انقباضهای عضلانی کوتاه و شوک مانندی هستند که ممکن است در قسمتی یا همه جای یک عضله ظهور کنند ولی گروه کاملی از عضلات را در برنمی‌گیرند.

اسپاسم نیمرخی (Hemifacial Spasm) ، به جهشهای نامنظم ، مکرر و یک طرفه عضلات صورت اطلاق می‌شود. سینکنزی به حرکات گوشه دهان هنگامی که فرد می‌خواهد چشمهایش را ببندد و عکس آن دلالت می‌کند. به علت اهمیتی که وجود تیک برای تشخیص این گروه از اختلالات دارد، از آنها به عنوان اختلالات تیک هم نام برده می‌شود.

اختلال تیک گذرا یا ناپایدار

مشخصه اصلی این بیماری بروز تیکها یا حرکات غیر ارادی ، سریع ، مکرر و عود کننده در قسمتی از عضلات بدن است. رایج‌ترین این تیکها در عضلات صورت یا چشمها مثلا چشمک زدن غیر ارادی دیده می‌شود، ولی ممکن است کل عضلات سر ، تنه یا دستها و پاها را نیز شامل شود. تیکها ممکن است عضلات دستگاه تکلم و ایجاد صدا را هم دربرمی‌گیرند. فرد ممکن است فقط یک تیک داشته باشد یا چند تیک مختلف. در صورت اخیر ، تیکهای مختلف ممکن است همزمان باهم ، به صورتی متوالی ، یا مجزا و مستقل از هم بروز کنند.

شدت بروز تیکها در هفته‌ها یا ماههای مختلف می‌تواند تغییر کند. ناراحتی‌های دیگر یا انتظار تیک ممکن است باعث تشدید آن شود. به هنگام خواب تیکها از بین می‌روند و اگر فرد به کار جالبی ، سرگرم شود، دفعات و شدت بروز تیکهای او تقلیل می‌یابد. شروع تیکها معمولا در دوره کودکی یا نوجوانی است. برای تشخیص اختلال تیک گذرا ، حرکات غیر ارادی فرد باید حداقل به مدت یک ساعت ادامه یافته باشد. مطالعات نشان می‌دهد که بین 12 تا 24 درصد کودکان ممکن است برای مدتی دچار تیک بوده باشند. نرخ بروز این اختلال در میان پسر بچه‌ها سه برابر دختر بچه‌ها گزارزش شده است.

معیارهای تشخیص اختلال تیک گذرا

– شروع در دوره کودکی یا نوجوانی

– وجود تیکها یا حرکات بدنی سریع ، غیر ارادی ، بدون قصد و هدف ، مکرر و عود کننده

– توانایی فرد برای جلوگیری از حرکات غیر ارادی خود برای چند دقیقه یا چند ساعت

– تغییر شدت علائم بیماری در طول هفته ها یا ماهها

– ادامه علائم اختلال به مدت حداقل یک ماه ولی نه بیشتر از یکسال

اختلال تیک حرکتی مزمن

مشخصات اصلی این اختلال وجود تیکهایی است که در هر زمان بیش از سه گروه از عضلات بدن را شامل نشود و درجه شدت این حرکات در طی هفته‌ها یا ماهها ثابت مانده و حداقل به مدت یکسال ادامه یافته باشد. تیکهای مربوط به دستگاه تکلم در این اختلال کمتر دیده می‌شوند و هرگاه دیده شوند چندان بلند ، شدید یا چشمگیر نخواهند بود. تیکهای صداداری که در این اختلال مشاهده می‌شوند غالبا صداهای خرخر مانندی هستند که بر اثر انقباض عضلات قفسه سینه یا شکم ایجاد شده‌اند. سن شروع این بیماری یا در کودکی و یا پس از سن چهل سالگی است. در صورت بروز در سنین بزرگسالی تیک معمولا فقط در گروه واحدی از عضلات دیده می‌شود.

معیارهای تشخیص اختلال تیک حرکتی مزمن

• بروز تیکها یا حرکات سریع ، غیر ارادی ، بدون قصد و هدف ، مکرر و عود کننده که در هر زمان بیش از سه گروه از عضلات را در نمی‌گیرد.
• ثبات و عدم تغییر درجه شدت تیکها در طی هفته‌ها یا ماهها
• ناتوانایی فرد برای جلوگیری ارادی از بروز تیکها برای چند هفته یا چند ساعت
• ادمه علائم بیماری حداقل برای یکسال

اختلال تورت

مشخصه عمده این اختلال تیکهای شدید ، از جمله در دستگاههای صوتی مریض است. این تیکها را مریض می‌تواند بطور ارادی برای چند دقیقه یا چند ساعت سرکوب کند. شدت ، فراوانی و محل بروز علائم بیماری ممکن است در هفته‌ها یا ماههای مختلف فرق کند. این تیکها معمولا در ناحیه سر بروز می‌کنند ولی غالبا قسمتهای دیگر بدنه از قبیل تنه و بازوها و پاها را نیز در بر می‌گیرند.

تیکهای صوتی شامل ایجاد صداهای گوناگونی از قبیل خرخر کردن ، قورت دادن ، پارس کردن ، دماغ کشیدن ، سرفه کردن و … می‌باشد. و نیز تمایل غیر قابل مقاومت به ادای کلمات مستهجن یا فحش آمیز که اصطلاحا کورولالیا نامیده می‌شود، در 60 درصد موارد دیده می‌شود. تمام علائم این بیماری بر اثر فشار و ناراحتی تشدید می‌شوند ولی به هنگام خواب از بین می‌روند و اگر مریض به فعالیت جالبی مشغول شود تخفیف پیدا می‌کند.

دیگر علایم

از علائم دیگری که گاهی در این افراد دیده می شود، اکوکینزی ، پالی لالیا ، کوپرولالیای ذهنی ، شک وسواس آمیز و تمایل اجبار گونه یا وسواس برای دست زدن به اشیا مختلف یا انجام حرکات بدنی پیچیده از قبیل چهار زانو نشستن ، خم کردن کامل زانو ، گام زدن به طرف عقب و چرخ دادن تن به هنگام راه یافتن می‌باشد.

زمان بروز اختلال تورت

این اختلال معمولا در اوایل زندگی گاهی 2 سالگی و تقریبا همیشه قبل از 13 سالگی بروز می‌کند و غالبا برای بقیه زندگی ادامه می‌یابد. در بعضی موارد ممکن است علائم بیماری برای مدتهای کوتاه از بین برود و بعد مجددا بروز کند. گاهی هم فرد قبل از رسیدن به بزرگسالی کاملا شفا پیدا می‌کند. تقریبا در نصف موارد ، اولین علامت بیماری یک تیک منفرد ، بیشتر به صورت چشمک زدن می‌باشد. علائم اولیه بیماری همچنین شامل در آوردن زبان ، چهار زانو نشستن ، بوکشیدن جست و خیز کردن پاک کردن گلو ، یا لکنت زبان ، ادای صداها یا کلمات و… می‌باشد.

معیارهای تشخیص اختلال تورت

• سن شروع بین 2 و 15 سالگی
• وجود حرکات بدنی غیر ارادی سریع ، مکرر ، بدون هدف و رجوع کننده که گروههای عضلانی متعددی را در بر می‌گیرند.
• تیکهای صدادار چند گونه
• توانایی مریض برای سرکوب کردن حرکات غیر ارادی خود به مدت چند دقیقه تا چند ساعت
• تغییر در شدت علائم در طی هفته‌ها یا ماهها
• مداومت این علائم به مدت بیش از یکسال

علت تورت چیست؟

از آنجائی که افزایش شیوع اختلال تورت ، در وابستگاه درجه یک افراد مبتلا به این اختلال وجود دارد، یک عامل ارثی ، در سبب شناسی پیشنهاد شده است. در یک مطالعه معلوم شد که وابستگان درجه اول بیماران مبتلا به اختلال تورت ، بیشتر در معرض خطر ابتلا به اختلال تورت ، اختلال تیک حرکتی مزمن و اختلال وسواس- اجبار قرار دارند. جالب است که احتمال خطر با جنسیت رابطه داشت. احتمال خطر برای وابستگان درجه اول مذکر برای هر گونه تیک 50 درصد و برای افراد مونث 31 درصد بوده است.

درمان تورت

داروها ، مثل هالوپریدول ، غالبا برای اختلال تورت تجویز می‌شوند و 80-70% بیماران تا حدودی نفع می‌برند. به علت عوارض جانبی نامطلوب ، فقط 30-20% برای دوره‌ای طولانی دارو مصرف می‌کنند. اما در مقادیر کمتر ، بیماران ممکن است بهبودی علائم را تجربه کنند و واکنشهای جانبی کمتری ظاهر سازند. برنامه‌های کنترل رفتاری و آموزش مهارتهای خودآگاهی ، ممکن است به بعضی از بیماران تورت کمک کند.

تیک ها، انقباضات عضلانی تکراری و سریعی هستند که منجر به تولید حرکات یا اصواتی می شوند وفرد قدرت کنترل آنها را ندارد. کودکان و نوجوانان ممکن است به دنبال برخورد با محرکی خاص که در وی ایجاد اضطراب می نماید و یا در پاسخ به یک میل درونی قوی، رفتارهای تیک را بروز دهند. اختلالات تیک، گروهی از اختلالات عصبی روانی هستند که عموما در دوران کودکی یا نوجوانی شروع می شوند و ممکن است درطول زمان ثابت باشند و یا به طور متناوب دچار تشدید و تخفیف شوند. هرچند تیک ها ارادی نیستند ولی دربرخی افراد برای دوره های زمانی معینی سرکوب می شوند. مشهورترین و شدیدترین اختلال تیک، سندرم ژیل دولاتوره است که اختلال توره (Tourette syndrome) نیز نامیده می شود. تیک های اختلالات توره شامل تیک های متعدد حرکتی و یک یا چند تیک صوتی است. این تیک ها درطول روز بارها روی می دهند و بیش از یک سال طول می کشند. این اختلال پیش از سن 18 سالگی شروع شده و ناشی از مصرف مواد یا یک اختلال طبی عمومی نیست. شیوع اختلالات توره در کودکان بیش از بزرگسالان است.

تیک های حرکتی وصوتی به دو دسته ساده و پیچیده تقسیم بندی می شوند. تیک های حرکتی ساده، از انقباضات سریع و تکراری گروه های دارای عمل عضلانی مشابه تشکیل یافته اند. مانند چشمک زدن، حرکت دادن ناگهانی گردن، بالا انداختن شانه ها وشکلک درآوردن. تیک های صوتی ساده شایع عبارت اند از : سرفه کردن، صاف کردن گلو، غرغر کردن، بالاکشیدن بینی و …
برخی افراد مبتلا به اختلالات تیک می توانند تیک های خود رابرای چند دقیقه یا چند ساعت سرکوب کنند، ولی برخی دیگر (به خصوص بچه های کوچک) یا از وجود تیک خود آگاهی ندارند و یا آن را غیر قابل مقاومت می یابند. تیک ها ممکن است درحالت خواب، آرمیدگی و فعالیت تخفیف یابند. تیک ها را باید از سایر اختلالات حرکتی و بیماری های عصبی که اختلالات حرکتی از خصوصیات آنهاست تفکیک نمود.

گامهای درمانی

نخستین گام درتعیین مناسب ترین شیوه درمانی اختلالات تیک بررسی کارکرد کلی کودک یا نوجوان است.
خانواده، معلمین و همسالان گاهی تیک ها را به عنوان رفتارهای هدفمند تفسیر می کنند و زمانی باید کودک و یا نوجوان به عنوان ابتلا به این مشکل رفتاری تحت درمان قرار گیرد که واقعا حرکات مزبور به صورت غیرارادی بروز کنند.
درمان باید با آموزش جامع خانواده شروع شود، به طوری که فرد مبتلا، ندانسته به خاطر رفتارهای تیک تنبیه نشود.
نکته مهم در درمان این است که خانواده بایستی با سیر تشدید و تخفیف متناوب تیک آشنا شوند تا بتوانند در ظهور و بروز آن دخالت نمایند. به عبارتی باید با پایش دقیق و نامحسوس رفتار های تیک، فرد را رصد نمایند که در چه موقعیت هایی تیک مذکور بروز پیدا کرده و شدت یافته و در چه مواردی تخفیف پیدا می کند، تا بدین وسیله بتوانند عامل را شناسایی کرده و در تخفیف یا حذف آن اقدام درمانی انجام دهند. درموارد خفیف تیک، کودکان و نوجوانان دچار اختلالات تیک که عملکرد اجتماعی وتحصیلی خوبی دارند ممکن است نیازی به درمان نداشته باشند و رفتار مذکور به مروز زمان اضمحلال یابد. درموارد شدیدتر، کودکان مبتلا ازسوی همسالانشان طرد می شوند و بر اثر ماهیت مخرب تیک ها، کارکرد تحصیلی کودک مختل می شود. در این موارد بایستی انواعی از روش های درمانی مدنظر قرار گیرد. در پاره ای از موارد، درمان دارویی هم برای درمان تیک به کار می رود. مداخلات دارویی درسرکوب تیک تاحدودی موثرند، که البته دخالت دارویی باید تحت نظر روانپزشک صورت گیرد. از دیگر روش های درمان تیک، مداخلات رفتاری نظیر فنون وارونه سازی عادت است که از کودکان و نوجوانان مبتلا خواسته می شود تا از تیک های خود، آگاهی بیشتری پیدا کنند و حرکات ارادی ای را شروع کنند تا تیک ها را تحت تاثیر قرار داده و آنها را خنثی و جبران نمایند. چند روش رفتاری دیگر مانند تمرین متمرکز(منفی)، خودبازبینی، آموزش واکنش ناسازگار، نشان دادن و حذف تقویت مثبت نیز برای درمان اختلالات تیک به کار می رود که بسیار موثرند.

برای تشخیص قطعی و درمان آن حتما باید به روانپزشک و روان­درمانگر مراجعه کنید، تا ریشه اصلی تیک شناسایی شده و نسبت به درمان رفتاری و حذف آن اقدام گردد.

باج‌گیری عاطفی شکل بسیار مؤثر از استثمار است که در آن نزدیکان ما به طور مستقیم و یا غیرمستقیم ما را تهدید می‌کنند که اگر کاری را مطابق میل آن‌ها انجام ندهیم، تنبیه می‌شویم. در قلب همه‌ی باج‌گیری‌ها یک تهدید اصلی وجود دارد که می‌تواند به شکل‌های مختلف ابراز شود:

«اگر آن‌طور که من می‌خواهم رفتار نکنی، رنج خواهی برد». باج‌گیر جنایتکار، می‌تواند شما را تهدید کند که با افشای وقایع گذشته‌تان، آبرویتان را به خطر می‌اندازد؛ و یا از شما باج می‌خواهد تا حرفی نزند و رازتان را پنهان کند؛ اما هدف‌گیری باج‌گیران عاطفی دقیق‌تر است. آن‌ها می‌دانند که رابطه ما با آن‌ها برایمان تا چه اندازه اهمیت دارد. می‌دانند که در این زمینه بسیار لطمه پذیریم. آن‌ها اغلب عمیق‌ترین اسرار ما را می‌دانند و هر چقدر هم که به ما علاقه‌مند باشند، هر زمان که ترس دور از دسترس بودن خواسته‌هایشان گریبان‌گیرشان می‌شود، از این اسرار به شکل تهدیدی استفاده می‌کنند تا آن‌چه را می‌خواهند به دست آورند: فرمان‌برداری ما را.

با آگاهی از این امر که ما به محبت و تأییدشان نیاز داریم، تهدیدمان می‌کنند که ما را از این محبت محروم خواهند ساخت و یا به ما این احساس را می‌بخشند که باید تلاش کنیم تا محبت و تأیید آن‌ها را جلب کنیم. مثلاً اگر شما به دست و دل بازی و بخشندگی و مهربانی خود می‌بالید، باج‌گیر شما را متهم به خودخواهی و بی‌ملاحظه‌گی می‌کند، زیرا به خواسته‌های او توجهی نکرده‌اید.

اگر پول و امنیت برای شما ارزشمند است، باج‌گیر شروطی را برای دادن پول و امنیت به شما تعیین می‌کند و یا تهدیدتان می‌کند که شما را از آن‌ها محروم خواهد ساخت؛ و اگر تهدیدهایش را باور کنید، سلطه بر تصمیمات و رفتارهای شما را به شکل الگویی دائمی‌ دنبال می‌کند.

ما در دام رقص باج‌گیری اسیر می‌شویم؛ رقصی که دارای قدم‌ها، شکل‌ها و شریکان متعدد است.

چرا قادر به تشخیص باج‌گیری نیستیم؟

چطور است که بسیاری از افراد قابل و باهوش رفتارهایی را که کاملاً روشن و واضح‌اند تشخیص نمی‌دهند؟ یک دلیل اصلی‌اش مهارت باجگیران است که اجازه نمی‌دهند ما چگونگی استثمار خود را درک کنیم، زیرا مِه غلیظی خلق می‌کنند که اعمال آن‌ها را نامرئی می‌سازد. ما اگر می‌توانستیم، در مقابلشان می‌ایستادیم، اما آن‌ها کاری می‌کنند که نتوانیم ببینیم چه اتفاقی دارد می‌افتد.

مِه در واقع به معنای ترس، تعهد و احساس گناه است؛ ابزارهایی که باج‌گیران با کمک آن‌ها معامله می‌کنند. باج‌گیران میزان زیادی مِه را در روابط خود تزریق می‌کنند تا ترس ما، مانع نادیده گرفتن آن‌ها شود، تا متعهد شویم راه آن‌ها را دنبال کنیم و اگر نکنیم دچار احساس گناه شدیدی شویم.

از آن‌جایی که رسوخ در چنین مِه غلیظی کاری بس دشوار است و زمانی که کسی از نزدیکانمان ما را استثمار می‌کند ما متوجه هدف او نمی‌شویم، نکات این لیست را بخوانید تا دریابید هدف یکی از این باج‌گیران قرار گرفته‌اید یا نه؟

* تهدیدتان می‌کنند که اگر آن‌چه را از شما می‌خواهند انجام ندهید، زندگی‌تان را دشوار خواهند ساخت؟

* بی‌وقفه تهدیدتان می‌کنند که اگر مطابق میلشان رفتار نکنید، رابطه‌شان را با شما قطع می‌کنند؟

* مستقیم و یا غیرمستقیم به شما می‌گویند که اگر به آن‌ها توجهی نکنید، به خودشان آسیب می‌رسانند و یا دچار افسردگی می‌شوند؟

* هرچقدر هم که به آن‌ها بدهید، همیشه بیشتر و بیشتر می‌خواهند؟

* مرتباً فرض می‌کنند که شما تسلیم‌شان خواهید شد؟

* هرگز به احساسات و خواسته‌های شما توجه نمی‌کنند؟

* وعده‌های فریبنده می‌دهند و هرگز به آن‌ها عمل نمی‌کنند؟

* هر زمان که مطابق میلشان رفتار نمی‌کنید شما را خودخواه، بد، طماع و بی‌توجه می‌خوانند؟

* هر زمان که از آن‌ها اطاعت می‌کنید تحسینتان می‌کنند و هر زمان که نمی‌کنید، حرف‌هایشان را پس می‌گیرند.

* از پول به شکل اسلحه‌ای برای رسیدن به خواسته‌هایشان استفاده می‌کنند؟

اگر حتی به یکی از سؤالات فوق جواب مثبت داده‎‌اید، بدانید که در دام باج‌گیری عاطفی افتاده‌اید؟ اما به شما اطمینان می‌دهیم که با ایجاد یک رشته تغییرات می‌توانید موقعیت خود را بلافاصله بهبود بخشید و احساس بهتری پیدا کنید.

چشمانتان را باز کنید

قبل از ایجاد هر نوع تغییری، بهتر است چگونگی روابطمان با باج‌گیر را مشخص سازیم. باید چراغ‌ها را روشن کنیم. برای خاتمه دادن به باج‌گیری عاطفی، قدم بسیار مهمی‌است، چون در حالی که ما سعی می‌کنیم مِه را نابود کنیم، باج‌گیر لایه‌های تازه‌ای به آن می‌افزاید. به رغم پیشرفت‌هایی که در سال‌های اخیر در شناسایی خلق و خو و حالات روانی و انگیزه‌های خود به دست آورده‌ایم، وقتی سروکارمان با مِه می‌افتد، حواسمان کرخت می‌شود و ردیاب‌هایمان که معمولاً راهنمای روابطمان هستند، از کار می‌افتند. باج‌گیرها فشارهایی را که بر ما وارد می‌سازند با مهارت تغییر شکل می‌دهند، به گونه‌ای که ما از خودمان می‌پرسیم چه اتفاقی دارد می‌افتد. به علاوه، میان آن‌چه باج‌گیران انجام می‌دهند. تعبیر محبت‌آمیز و معصومانه‌ای که از اعمال خود می‌کنند تفاوت عمیقی وجود دارد. ما سردرگم ‌می‌شویم، جهت‌یابی‌مان را از دست می‌دهیم و آزرده خاطر ‌می‌گردیم؛ اما ما تنها نیستیم. باج‌گیری عاطفی مشکلی است که میلیون‌ها نفر با آن درگیرند.

نقش خود را دریابید

بدون کمک ما هیچ نوع باج‌گیری عاطفی ریشه نمی‌گیرد. یادتان باشد باج‌گیری نیازمند دو طرف است ـ یک همکاری متقابل است ـ و ما باید بدانیم به عنوان هدف باج‌گیری چه نقشی در ‌این میان داریم.

هر یک از ما با نقاط حساس خود وارد انواع ارتباط‌ها ‌می‌شویم ـ آزردگی‌های انباشته شده، پشیمانی، عدم امنیت، ترس و خشم‌. این‌ها نقاط حساس ما هستند. نقاطی که اگر لمسشان کنیم به درد می‌آیند. باج‌گیری عاطفی زمانی به وجود می‌آید که ما به افراد اجازه ‌می‌دهیم بدانند که‌ این نقاط را در ما شناخته‌اند، یعنی زمانی که آن‌ها نقطه حساس را ‌می‌فشارند و ما از جا ‌می‌پریم.

ساده است که با تمرکز بر رفتار دیگران فکر کنیم اگر آن‌ها عوض شوند همه چیز درست می‌شود. اما آن‌چه واقعاً نیاز داریم تعهد و شهامت ما در درک خودمان برای تغییر مسیر اثرگذاری بر افراد است که در‌آینده مبدل به باج‌گیران عاطفی خواهند شد. دشوار است که قبول کنیم خود ما در حین تسلیم شدن، به باج‌گیر یاد ‌می‌دهیم چگونه از ما باج‌گیری عاطفی کند؛ اما واقعیت تلخ ‌این است که سازش ما پاداشی است که باج‌گیر دریافت می‌کند و هر زمان که ما‌ این پاداش را در قبال عمل خاصی به کسی می‌بخشیم – مهم نیست خودمان بدانیم یا نه – به روشنی به آن‌ها می‌فهمانیم که می‌توانند باز هم چنین عملی را تکرار کنند.

کشف انگیزه واقعی

چطور می‌توانیم دریابیم که کسی قصد حل مسئله را دارد یا قصد باج‌گیری؟ قطعاً او به ما نخواهد گفت. به یقین می‌گوید: «برایم مهم نیست که تو چه می‌خواهی. من فقط دلم می‌خواهد راه خودم را دنبال کنم». در موقعیت‌های عاطفی شدید، ادراکات ما در ابر غلیظی فرو می‌رود و وقتی تحت فشار قرار می‌گیریم، این وضعیت تشدید می‌شود. فهرست زیر به شما کمک می‌کند باج‌گیری عاطفی را تشخیص دهید و مقاصد و هدف‌هایی را که در پشت رفتار عادی طرف مقابلتان پنهان شده کشف کنید. اگر کسی بخواهد اختلاف خود با شما را به روش صادقانه‌ای حل کند، کارهای زیر را انجام می‌دهد:

* با صراحت در مورد اختلافش با شما صحبت می‌کند.

* احساسات و نگرانی‌هایتان را درک می‌کند و دلیل مقاومت شما در مقابل خواسته‌اش را متوجه می‌شود.

* مسئولیت بخشی از این اختلاف را می‌پذیرد.

اگر کسی بخواهد حرف خود را به کرسی بنشاند، کارهای زیر را انجام می‌دهد:

* تلاش می‌کند شما را تحت سلطه قرار دهد.

* اعتراضات شما را نادیده می‌گیرد.

* اصرار می‌ورزد که شخصیت و انگیزش‌هایش برتر از شماست.

* مسئولیت بخشی از این اختلاف را نمی‌پذیرد.

وقتی می‌بینید فردی اصرار به دنبال کردن راه خود دارد، بدون توجه به بهایی که شما باید بپردازید، آگاه باشید که با عمق رفتار یک باج‌گیر عاطفی روبه رو شده‌اید.