اختلال تیک

تیک که بعضی به آن انقباض عادتی نیز می‌گویند عبارت است از حرکات ناگهانی، سریع، غیرارادی، متناوب و تکراری که شبیه انقباض و تکان یک عضله است. تیک ممکن است در یک یا چند دسته از عضلات مخطط بدن یا حتی در یک عضو ظاهر شود. این حرکات ظاهراً به منظور خاصی صورت نمی‌گیرد ولی بی‌علت و بدون انگیزه هم نیست و در کودکان و نوجوانان شاد، راضی، ایمن و متعادل از نظر روانی، عاطفی و هیجانی کمتر دیده می‌شود. بین شدت تیک و شدت کششهای عاطفی و هیجانی همواره رابطه‌ی نزدیکی وجود دارد. در واقع تیک نمایانگر نوعی تخلیه‌ی روانی و نشانه‌ی ناراحتیهای عصبی است و به همین جهت آن را یکی از علائم نوروتیک به شمار می‌آورند. تیک‌ها معمولاً در خواب از بین می‌روند و در فعالیت‌های روزانه کاهش می‌یابند.

تیک بیشتر در صورت، گردن و سر ظاهر می‌شود و کمتر ممکن است عضله‌ای فاقد تیک باشد. این حالت در کودکان شایعتر از بالغین است. میزان هوش در ایجاد تیک دخالتی ندارد و هوشبهر مبتلایان بین 95 تا 105 گزارش شده است. نسبت ابتلا پسر به دختر را 3 به 2 و در بعضی مطالعات یکسان گزارش داده‌اند.

شروع تیک در ابتدا موقتی است و در صورتی که ادامه یابد و به طور صحیح درمان نشود ممکن است دائمی و مزمن شود. تیک را یکی از تظاهرات آشکار نوروز وسواس اجباری در کودکان می‌دانند.

تیک‌های گذرا معمولاً همه روزه ظاهر و بیش از یکسال دوام ندارند ولی در نوع تیک مزمن چه به صورت حرکتی و یا به صورت صوتی ممکن است بیش از یکسال طول بکشد و باعث اختلال در کارکردهای اجتماعی بشود.

تیک را بعضی ارثی می‌دانند و می‌گویند در بعضی خانواده‌ها زیاد دیده می‌شود. چون در این خانواده‌ها غالباً میزان درگیریها، بیماری‌های عصبی و هیجانات زیاد است لذا بهتر است تیک را یک پدیده خانوادگی بدانیم نه ارثی و به علاوه در نوع ارثی انتقال اختلال بیوشیمیائی مطرح می‌شود. تیک ممکن است یگانه علامت ابتلا دستگاه عصبی مرکزی مخصوصاً دستگاه اکستراپیرامیدال باشد.

تیک‌ها را بر حسب ناحیه‌ای از بدن که در آنجا ظاهر می‌شود تقسسیم‌بندی و نامگذاری می‌کنند. این روش جنبه‌ی تشخیصی ندارد و به صورت ذیل تقسیم‌ می‌شود:

• تیک‌های پلک چشم، چین دادن ابروها، زبان، سر و گردن که گاهی با انقباض صورت و بالا انداختن شانه همراه است و در این صورت باعث خستگی عضلانی و شدت تیک می‌شود.
• تیک‌های تنفسی باعث صداهای مختلف حنجره، عطسه کردن، سکسکه، تنگی نفس، سرفه‌های پی در پی و صاف کردن گلو می‌گردد.
• تیک‌های گوارشی باعث انقباض معدی، تهوع، استفراغ، اسهال، آروغ و یبوست متناوب می‌باشد.
• تیک‌های اعضای محیطی به صورت حرکات مختلف در دستها و پاها، شانه یا پرش عضلات تظاهر می‌کند.

درمان تیک

درمان تیک مسأله‌ی مشکلی است. در درمان تیک نباید به نوع تیک اهمیت داد بلکه باید کودک را درمان کرد. وادار کردن کودک به اینکه جلو آیینه بایستد و خود را در موقع تیک تماشا کند یا روش‌هایی مانند ماساژ، معالجه با برق و نظایر آن اثری ندارد. همه این روش‌ها حاکی از آن است که بیشتر به تیک توجه می‌شود نه به بیمار.

والدین باید بدانند که تیک عادت نیست زیرا عادت را می‌توان کنترل کرد در حالی که تیک غیرارادی و بدون کنترل صورت می‌گیرد.

آرام و مساعد کردن اوضاع خانواده کودک مبتلا به تیک، رفع مشکلات درسی و تطبیق با مدرسه بخصوص اگر تیک در سنین دبستان و به علت مسائل درسی ظاهر شده باشد روش‌های مؤثری است که در درمان تیک نقش بزرگی ایفا می‌کند. به علاوه باید بیمار و اطرافیان بیمار را نسبت به قابل درمان بودن تیک مطوئن ساخت.ضمناً باید به بیمار توصیه کرد که به کار روزانه خود ادامه دهد و به اندازه‌ی کافی استراحت کند.

نکته‌ی مهم دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد مسأله‌ی عود تیک است که بیمار آن را به صورت یک علامت نوروتیک انتخاب می‌کند. در این حالت ممکن است مدتی پس از بهبود به علت اشکالات روانی و مشکلات دیگر تیک برگشت نماید.

برای درمان این بیماری روان‌درمانی به صورت رفتار درمانی مخصوصاً به صورت شرطی کردن منفی که باعث خستگی عصبی عضلانی می‌شود ممکن است مؤثر باشد. مصرف داروهای آرام‌بخش و رفع هیجانات بیمار توأم با روان‌درمانی غالباً نتیجه خوبی می‌دهد.

سندرم ژیل دولاتورت

این تیک اغلب در پسرهای 7 تا 8 ساله که سابقه بیماری روانی و رفتارهای سایکوپاتیک دارند دیده می‌شود. اولین علائم بیماری بین 2 تا 10 سالگی و تقریباً همیشه قبل از 18 سالگی است که اکثراً بصورت اختلال در یادگیری، دقت و توجه قبل از بروز علائم تیک بروز می‌کند.

این سندرم تقریباً همیشه با حرکات چهره و تیک‌های حرکتی و صداهای مختلف گلو آغاز می‌شود و با حرکات غیرارادی و پرش کلمات به طور انفجاری که از لحاظ معنی نامفهوم است و حتی با برخی الفاظ زشت و مستهجن همراه است.  تکرار خود به خود و مقاومت‌ناپذیر کلمات و گفته‌های دیگران در حضور بیمار علامت دیگری است که در این بیماران شایع است. بیماری در پسران چهار برابر بیشتر از دختران دیده می‌شود

در این سندرم حرکات غیر عادی، بدون منظور و هدف، تکراری و ناگهانی است و به همین منظور آنرا یک نوع تیک به حساب می‌آورند.

علت بیماری را باید یک اختلال نوروآناتومی و بیوشیمی مغزی دانست.

وجود بیماری در دوقلوهای یکسان 0/053 و در دوقلوهای غیر یکسان 0/8 نشان‌دهنده‌ی یک عامل وراثتی است که بعضی‌ها یک ژن غالب اتوزمی را دخیل می‌دانند.

منبع: روان‌شناسی کودکان و نوجوانان استثنائی

مؤلف: دکتر بهروز میلانی فر

مشخصه اصلی اختلالاتی که زیر این عنوان طبقه بندی شده‌اند، نوعی ناهنجاری در حرکات کلی قسمتی از بدن است که تیک نامیده می‌شود. تیک به عنوان نوعی حرکت سریع و غیر ارادی گروهی از عضلات تشکیل دهنده اسکلت بدن تعریف می‌شود. در مورد حرکت غیر ارادی عضلات حاکم بر تولید صداها یا کلمات ، نفس ایجاد صداها یا ادای کلمات به صورتی غیر ارادی تیک محسوب می‌شود. تیکها باید به عنوان علائم اصلی اختلالات حرکات بدنی باید از دیگر حرکات غیر عادی تشخیص داده شوند.

تیکها

حرکات کریفورم یا رقص آسا (choreiform movements) ، به حرکات بدنی تصادفی غیر منظم و نامکرری دلالت می‌کند که شبیه رقص هستند. حرکات دیستونیک (Dystonic Movements) ، حرکات کندتر و همراه با پیچ و خمی هستند که حالات انقباض عضلانی طولانی بین آنها فاصله باشد. حرکات اتتوئید ، حرکاتی کند ، نا مرتب و یا پیچ و تاب هستند که بیشتر در انگشتان دستها و پاها بروز می‌کنند. حرکات میوکلونیک (Myoclonic Movements) ، انقباضهای عضلانی کوتاه و شوک مانندی هستند که ممکن است در قسمتی یا همه جای یک عضله ظهور کنند ولی گروه کاملی از عضلات را در برنمی‌گیرند.

اسپاسم نیمرخی (Hemifacial Spasm) ، به جهشهای نامنظم ، مکرر و یک طرفه عضلات صورت اطلاق می‌شود. سینکنزی به حرکات گوشه دهان هنگامی که فرد می‌خواهد چشمهایش را ببندد و عکس آن دلالت می‌کند. به علت اهمیتی که وجود تیک برای تشخیص این گروه از اختلالات دارد، از آنها به عنوان اختلالات تیک هم نام برده می‌شود.

اختلال تیک گذرا یا ناپایدار

مشخصه اصلی این بیماری بروز تیکها یا حرکات غیر ارادی ، سریع ، مکرر و عود کننده در قسمتی از عضلات بدن است. رایج‌ترین این تیکها در عضلات صورت یا چشمها مثلا چشمک زدن غیر ارادی دیده می‌شود، ولی ممکن است کل عضلات سر ، تنه یا دستها و پاها را نیز شامل شود. تیکها ممکن است عضلات دستگاه تکلم و ایجاد صدا را هم دربرمی‌گیرند. فرد ممکن است فقط یک تیک داشته باشد یا چند تیک مختلف. در صورت اخیر ، تیکهای مختلف ممکن است همزمان باهم ، به صورتی متوالی ، یا مجزا و مستقل از هم بروز کنند.

شدت بروز تیکها در هفته‌ها یا ماههای مختلف می‌تواند تغییر کند. ناراحتی‌های دیگر یا انتظار تیک ممکن است باعث تشدید آن شود. به هنگام خواب تیکها از بین می‌روند و اگر فرد به کار جالبی ، سرگرم شود، دفعات و شدت بروز تیکهای او تقلیل می‌یابد. شروع تیکها معمولا در دوره کودکی یا نوجوانی است. برای تشخیص اختلال تیک گذرا ، حرکات غیر ارادی فرد باید حداقل به مدت یک ساعت ادامه یافته باشد. مطالعات نشان می‌دهد که بین 12 تا 24 درصد کودکان ممکن است برای مدتی دچار تیک بوده باشند. نرخ بروز این اختلال در میان پسر بچه‌ها سه برابر دختر بچه‌ها گزارزش شده است.

معیارهای تشخیص اختلال تیک گذرا

– شروع در دوره کودکی یا نوجوانی

– وجود تیکها یا حرکات بدنی سریع ، غیر ارادی ، بدون قصد و هدف ، مکرر و عود کننده

– توانایی فرد برای جلوگیری از حرکات غیر ارادی خود برای چند دقیقه یا چند ساعت

– تغییر شدت علائم بیماری در طول هفته ها یا ماهها

– ادامه علائم اختلال به مدت حداقل یک ماه ولی نه بیشتر از یکسال

اختلال تیک حرکتی مزمن

مشخصات اصلی این اختلال وجود تیکهایی است که در هر زمان بیش از سه گروه از عضلات بدن را شامل نشود و درجه شدت این حرکات در طی هفته‌ها یا ماهها ثابت مانده و حداقل به مدت یکسال ادامه یافته باشد. تیکهای مربوط به دستگاه تکلم در این اختلال کمتر دیده می‌شوند و هرگاه دیده شوند چندان بلند ، شدید یا چشمگیر نخواهند بود. تیکهای صداداری که در این اختلال مشاهده می‌شوند غالبا صداهای خرخر مانندی هستند که بر اثر انقباض عضلات قفسه سینه یا شکم ایجاد شده‌اند. سن شروع این بیماری یا در کودکی و یا پس از سن چهل سالگی است. در صورت بروز در سنین بزرگسالی تیک معمولا فقط در گروه واحدی از عضلات دیده می‌شود.

معیارهای تشخیص اختلال تیک حرکتی مزمن

• بروز تیکها یا حرکات سریع ، غیر ارادی ، بدون قصد و هدف ، مکرر و عود کننده که در هر زمان بیش از سه گروه از عضلات را در نمی‌گیرد.
• ثبات و عدم تغییر درجه شدت تیکها در طی هفته‌ها یا ماهها
• ناتوانایی فرد برای جلوگیری ارادی از بروز تیکها برای چند هفته یا چند ساعت
• ادمه علائم بیماری حداقل برای یکسال

اختلال تورت

مشخصه عمده این اختلال تیکهای شدید ، از جمله در دستگاههای صوتی مریض است. این تیکها را مریض می‌تواند بطور ارادی برای چند دقیقه یا چند ساعت سرکوب کند. شدت ، فراوانی و محل بروز علائم بیماری ممکن است در هفته‌ها یا ماههای مختلف فرق کند. این تیکها معمولا در ناحیه سر بروز می‌کنند ولی غالبا قسمتهای دیگر بدنه از قبیل تنه و بازوها و پاها را نیز در بر می‌گیرند.

تیکهای صوتی شامل ایجاد صداهای گوناگونی از قبیل خرخر کردن ، قورت دادن ، پارس کردن ، دماغ کشیدن ، سرفه کردن و … می‌باشد. و نیز تمایل غیر قابل مقاومت به ادای کلمات مستهجن یا فحش آمیز که اصطلاحا کورولالیا نامیده می‌شود، در 60 درصد موارد دیده می‌شود. تمام علائم این بیماری بر اثر فشار و ناراحتی تشدید می‌شوند ولی به هنگام خواب از بین می‌روند و اگر مریض به فعالیت جالبی مشغول شود تخفیف پیدا می‌کند.

دیگر علایم

از علائم دیگری که گاهی در این افراد دیده می شود، اکوکینزی ، پالی لالیا ، کوپرولالیای ذهنی ، شک وسواس آمیز و تمایل اجبار گونه یا وسواس برای دست زدن به اشیا مختلف یا انجام حرکات بدنی پیچیده از قبیل چهار زانو نشستن ، خم کردن کامل زانو ، گام زدن به طرف عقب و چرخ دادن تن به هنگام راه یافتن می‌باشد.

زمان بروز اختلال تورت

این اختلال معمولا در اوایل زندگی گاهی 2 سالگی و تقریبا همیشه قبل از 13 سالگی بروز می‌کند و غالبا برای بقیه زندگی ادامه می‌یابد. در بعضی موارد ممکن است علائم بیماری برای مدتهای کوتاه از بین برود و بعد مجددا بروز کند. گاهی هم فرد قبل از رسیدن به بزرگسالی کاملا شفا پیدا می‌کند. تقریبا در نصف موارد ، اولین علامت بیماری یک تیک منفرد ، بیشتر به صورت چشمک زدن می‌باشد. علائم اولیه بیماری همچنین شامل در آوردن زبان ، چهار زانو نشستن ، بوکشیدن جست و خیز کردن پاک کردن گلو ، یا لکنت زبان ، ادای صداها یا کلمات و… می‌باشد.

معیارهای تشخیص اختلال تورت

• سن شروع بین 2 و 15 سالگی
• وجود حرکات بدنی غیر ارادی سریع ، مکرر ، بدون هدف و رجوع کننده که گروههای عضلانی متعددی را در بر می‌گیرند.
• تیکهای صدادار چند گونه
• توانایی مریض برای سرکوب کردن حرکات غیر ارادی خود به مدت چند دقیقه تا چند ساعت
• تغییر در شدت علائم در طی هفته‌ها یا ماهها
• مداومت این علائم به مدت بیش از یکسال

علت تورت چیست؟

از آنجائی که افزایش شیوع اختلال تورت ، در وابستگاه درجه یک افراد مبتلا به این اختلال وجود دارد، یک عامل ارثی ، در سبب شناسی پیشنهاد شده است. در یک مطالعه معلوم شد که وابستگان درجه اول بیماران مبتلا به اختلال تورت ، بیشتر در معرض خطر ابتلا به اختلال تورت ، اختلال تیک حرکتی مزمن و اختلال وسواس- اجبار قرار دارند. جالب است که احتمال خطر با جنسیت رابطه داشت. احتمال خطر برای وابستگان درجه اول مذکر برای هر گونه تیک 50 درصد و برای افراد مونث 31 درصد بوده است.

درمان تورت

داروها ، مثل هالوپریدول ، غالبا برای اختلال تورت تجویز می‌شوند و 80-70% بیماران تا حدودی نفع می‌برند. به علت عوارض جانبی نامطلوب ، فقط 30-20% برای دوره‌ای طولانی دارو مصرف می‌کنند. اما در مقادیر کمتر ، بیماران ممکن است بهبودی علائم را تجربه کنند و واکنشهای جانبی کمتری ظاهر سازند. برنامه‌های کنترل رفتاری و آموزش مهارتهای خودآگاهی ، ممکن است به بعضی از بیماران تورت کمک کند.

تیک ها، انقباضات عضلانی تکراری و سریعی هستند که منجر به تولید حرکات یا اصواتی می شوند وفرد قدرت کنترل آنها را ندارد. کودکان و نوجوانان ممکن است به دنبال برخورد با محرکی خاص که در وی ایجاد اضطراب می نماید و یا در پاسخ به یک میل درونی قوی، رفتارهای تیک را بروز دهند. اختلالات تیک، گروهی از اختلالات عصبی روانی هستند که عموما در دوران کودکی یا نوجوانی شروع می شوند و ممکن است درطول زمان ثابت باشند و یا به طور متناوب دچار تشدید و تخفیف شوند. هرچند تیک ها ارادی نیستند ولی دربرخی افراد برای دوره های زمانی معینی سرکوب می شوند. مشهورترین و شدیدترین اختلال تیک، سندرم ژیل دولاتوره است که اختلال توره (Tourette syndrome) نیز نامیده می شود. تیک های اختلالات توره شامل تیک های متعدد حرکتی و یک یا چند تیک صوتی است. این تیک ها درطول روز بارها روی می دهند و بیش از یک سال طول می کشند. این اختلال پیش از سن 18 سالگی شروع شده و ناشی از مصرف مواد یا یک اختلال طبی عمومی نیست. شیوع اختلالات توره در کودکان بیش از بزرگسالان است.

تیک های حرکتی وصوتی به دو دسته ساده و پیچیده تقسیم بندی می شوند. تیک های حرکتی ساده، از انقباضات سریع و تکراری گروه های دارای عمل عضلانی مشابه تشکیل یافته اند. مانند چشمک زدن، حرکت دادن ناگهانی گردن، بالا انداختن شانه ها وشکلک درآوردن. تیک های صوتی ساده شایع عبارت اند از : سرفه کردن، صاف کردن گلو، غرغر کردن، بالاکشیدن بینی و …
برخی افراد مبتلا به اختلالات تیک می توانند تیک های خود رابرای چند دقیقه یا چند ساعت سرکوب کنند، ولی برخی دیگر (به خصوص بچه های کوچک) یا از وجود تیک خود آگاهی ندارند و یا آن را غیر قابل مقاومت می یابند. تیک ها ممکن است درحالت خواب، آرمیدگی و فعالیت تخفیف یابند. تیک ها را باید از سایر اختلالات حرکتی و بیماری های عصبی که اختلالات حرکتی از خصوصیات آنهاست تفکیک نمود.

گامهای درمانی

نخستین گام درتعیین مناسب ترین شیوه درمانی اختلالات تیک بررسی کارکرد کلی کودک یا نوجوان است.
خانواده، معلمین و همسالان گاهی تیک ها را به عنوان رفتارهای هدفمند تفسیر می کنند و زمانی باید کودک و یا نوجوان به عنوان ابتلا به این مشکل رفتاری تحت درمان قرار گیرد که واقعا حرکات مزبور به صورت غیرارادی بروز کنند.
درمان باید با آموزش جامع خانواده شروع شود، به طوری که فرد مبتلا، ندانسته به خاطر رفتارهای تیک تنبیه نشود.
نکته مهم در درمان این است که خانواده بایستی با سیر تشدید و تخفیف متناوب تیک آشنا شوند تا بتوانند در ظهور و بروز آن دخالت نمایند. به عبارتی باید با پایش دقیق و نامحسوس رفتار های تیک، فرد را رصد نمایند که در چه موقعیت هایی تیک مذکور بروز پیدا کرده و شدت یافته و در چه مواردی تخفیف پیدا می کند، تا بدین وسیله بتوانند عامل را شناسایی کرده و در تخفیف یا حذف آن اقدام درمانی انجام دهند. درموارد خفیف تیک، کودکان و نوجوانان دچار اختلالات تیک که عملکرد اجتماعی وتحصیلی خوبی دارند ممکن است نیازی به درمان نداشته باشند و رفتار مذکور به مروز زمان اضمحلال یابد. درموارد شدیدتر، کودکان مبتلا ازسوی همسالانشان طرد می شوند و بر اثر ماهیت مخرب تیک ها، کارکرد تحصیلی کودک مختل می شود. در این موارد بایستی انواعی از روش های درمانی مدنظر قرار گیرد. در پاره ای از موارد، درمان دارویی هم برای درمان تیک به کار می رود. مداخلات دارویی درسرکوب تیک تاحدودی موثرند، که البته دخالت دارویی باید تحت نظر روانپزشک صورت گیرد. از دیگر روش های درمان تیک، مداخلات رفتاری نظیر فنون وارونه سازی عادت است که از کودکان و نوجوانان مبتلا خواسته می شود تا از تیک های خود، آگاهی بیشتری پیدا کنند و حرکات ارادی ای را شروع کنند تا تیک ها را تحت تاثیر قرار داده و آنها را خنثی و جبران نمایند. چند روش رفتاری دیگر مانند تمرین متمرکز(منفی)، خودبازبینی، آموزش واکنش ناسازگار، نشان دادن و حذف تقویت مثبت نیز برای درمان اختلالات تیک به کار می رود که بسیار موثرند.

برای تشخیص قطعی و درمان آن حتما باید به روانپزشک و روان­درمانگر مراجعه کنید، تا ریشه اصلی تیک شناسایی شده و نسبت به درمان رفتاری و حذف آن اقدام گردد.